Karbon ayakizi terimi, insanın yürümek ve koşmak gibi fiziksel aktiviteleri nasıl ki yerde iz bırakıyorsa; insanın yaşam aktivileri de belli bir tüketim gerektiriyor ve bunun sonucu olarak da karbon salınımı olarak doğada iz bırakıyor. Buna, kişinin karbon cinsinden doğaya bıraktığı iz de diyebiliriz.

Karbon ayakizi, insan aktivitelerinin doğaya etkisini, üretilen sera gazı miktarının CO2 cinsinden ölçülmesine verilen addır. Ulus ve kuruluşların küresel ısınmaya etkilerini ölçmekle birlikte, karbon ayakizi, karbon salınımını birey baza indirerek, ölçüm yapma şansı veriyor.

İnsan aktivitesi dolayısıyla ortaya çıkan CO2 miktarını ölçmekle beraber, ürün ve servis yaşam döngüleri boyunca biriken sera gazlarını da ölçmeye yarıyor.

Karbon ayakizi, CO2 kg veya ton cinsinden, Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (Life Cycle Assessment - LCA) adı verilen bir metodla hesaplanır ve fosil yakıtların enerji kullanımından gelen salınımların kısıtlanmasını sağlayabilir. Dolayısıyla, kişinin yaşamını idame etmek, iş-eğlence gibi alanlarda enerji kullanımı ve servis/ürün tüketimiyle, bireysel olarak ne kadar karbon salınımına sebep olduğu hesaplanır hale geliyor.

Karbon ayakizleri, evde ve araba, uçak, tren gibi ulaşım için kullanılan enerjiden kaynaklanan direkt salınımlardan veya kullanılan ürün veya servislerin üretiminden ya da tüketiminden kaynaklanan indirekt salınımlar sonucu oluşur.

Direkt Salınımlar – Ev ve Ulaşım Amaçlı Tercihlerimiz

Ev inşa etmek mi? Satın almak mı?

Doğru seçim: Satın almak

Tüm enerji etkin ev tasarımlarının gelişimine rağmen, yeni bir ev inşa etmektense varolan bir eve taşınmak daha az enerji gerektiriyor. Makine ve inşaat malzemelerinin taşınmasından, yıkma, delme, vinç gibi makinelerin çalışmasına değin, inşaat yoğun enerji gerektiriyor. Enerji tasarrufu yapmak ve doğaya en az zarar vermek adına eski bir eve taşınıp, tesisat ve iç tasarımı yenilemek en iyi çözüm.

Şehir mi? Kasaba mı?

Doğru seçim: Şehir

Şehirde yaşayanlar daha çok kamu ulaşım aracı kullanıp, evlerini ısıtmak için bitişik düzen dolayısıyla daha az enerji sarf ediyorlar. Bilim adamlarına göre, şehirler büyüdükçe, kişi başına düşen enerji kaynağı kullanımı düşüyor. Örneğin, New York Amerika’nın en yeşil şehri. Daha da iyi bir tercih ise, yürümek veya bisiklet kullanmak.

Mangal Kömürü mü? Gazlı Izgara mı?

Doğru seçim: Mangal kömürü

Çoğu mangal kömürü yenilenebilir bir kaynak olan ‘artık odun’dan elde edilir. Gazlı ızgara daha az CO2 salınmasına karşın, gazlı ızgaralarda kullanılan propan, kendini yenilemeyen bir fosil yakıttır.

Korumak mı? Faydalanmak mı?

Doğru seçim: İkisi

Doğal kaynakları sadece korumak yeterli olmuyor. Çevrede yaşayanlar bu doğal kaynaklardan ekonomik açıdan yararlanmazlarsa, genelde yasak olan bölgede avlanmak, ağaç kesmek ve kanundışı tarım yapmak gibi yollara başvururlar. Öte yandan, limitli avlanma veya ekoturizm gibi hafif faydalanma yoluna giderlerse, doğal kaynakları korumaktan ekonomik fayda sağlamış olur ve hep bölgeyi korumaya çalışırlar.

Araba kullanmak mı? Uçmak mı?

Doğru seçim: Uçmak

Kaç kişinin uçakta veya arabada olduğu ve aracın ne kadar yakıt verimli olduğu önemli faktörler. Genellikle uçmak daha az karbon üretir. Örneğin, İstanbul-İzmir arası 565 km’lik mesafeyi 12 km/lt yakıt tüketen bir araç ile gittiğinizde, 0,116 ton CO2 üretmiş oluyorsunuz. Bunların arasında en etkin çözüm ise, tren kullanmaktır.

Doğal gaz mı? Gaz sobası mı?

Doğru seçim: Doğal gaz

Doğal gaz akaryakıtların en temizi ve en ucuzu. Metandan oluşan doğal gazın yan ürünleri CO2 ve sudur. Gaz ise daha kompleks yapıdadır, dolayısıyla daha yüksek seviyede zararlı salınım yapar. (5 kez daha fazla azot protoksid ve 12 kez daha fazla diğer partiküller)

İndirekt Salınımlar – Kişisel Ürün ve Servis Tercihlerimiz

Et mi? Tavuk mu?

Doğru seçim: Tavuk

Et obur bir insansanız, çevre yararına yapacağınız en iyi tercih daha çok tavuk yemek yönünde. 2005’te biyolojik, fiziksel, ve insani etkileşimleri inceleyen  bilim dergisi, Earth Interactions’ın yaptığı araştırmaya göre, sığır tavuğa göre 67 kat metan, azot protoksid gibi CO2 dışındaki sera gazlarını ortaya çıkarıyor.  

Chicago Üniversitesi’nde yapılan bir araştırmaya göre, enerji tüketimi ve oluşturdukları kirli salınımlar bakımından 5 yeme biçimini karşılaştırdılar: Normal , kırmızı et, balık, tavuk/hindi, vejeteryen (Toplam günde 3774 kalori) Araştırma sonucu vejeteryen yeme biçiminin en temiz yeme biçimi, kırmızı et yeme biçiminin ise en verimsiz olduğu saptanmıştır.

Kumaş mı? Tek kullanımlık bebek bezi?

Doğru seçim: Kumaş

Bir adet tek kullanımlık bebek bezinin doğada kaybolması 500 yıl kadar sürüyor. Bir bebek ortalamada 10.000 bez kullanıyor. Dolayısıyla, tüm bezler birikiyor. Kumaş tekrar kullanılabilen bebek bezleriyle ise, bir bebek 3 yaşına kadar sadece 10 adetle idare edebiliyor.

Kahve mi? Çay mı?

Doğru seçim: Kahve

Hem çay, hem de kahve yetiştirmek çevreye çok zararlıdır, üretimlerinde hasatı maksimuma çıkarmak için tarım ilacı ve ot kıran kullanımı gerektirir. Ancak, kahve çevre için biraz daha iyidir, çay monokültür kıyılarda yetiştirilir, oysa kahve yerel ormanlarla birarada büyüyebilir. En iyi çözüm ise, tarım ilaçlar ve ot kıranların kullanılmadığı organik kahve ve çay içmektir.

Pamuklu mu? Polyester mi?

Doğru seçim: Polyester

Polyester üretmek çok su gerektirir, ancak pamuk mahsüller daha da fazla kullanılır. Bunun yanı sıra, pamuk ürünler sentetik gübreleme ve tarım ilaçlarına tabi tutulur. Pamuklu giysiler tüm yaşam döngüleri süresince, polyesterlere göre çok daha fazla enerji gerektirir: yıkanması, kurutulması ve ütülenmesi çok daha fazla enerji tükettirir.

Kuru temizleme mi? Elde yıkama mı?

Doğru seçim: Elde yıkama

Birçok tekstilci hassas giysilerin üzerine “Sadece kuru temizleme yapılır” ibaresini koyuyor. Perkloroetilen adı verilen deneylerde hayvanlarda kanser oluşumuna yol açan madde, kuru temizleme de sıkça kullanılıyor. Oysa, bu giysilerin çoğu elde yıkanabiliyor. Çevre ve insan sağlığı için elde yıkama tercih edilmeli.

Çiftlik balığı mı? Deniz balığı mı?

Doğru seçim: Çiftlik balığı

Balıkçılığın ticarileşmesiyle birçok balık cinsinin sayısı azaldı, bu azalma da su altı ekosisteminin dengesini tehdit ederken, her türlü doğal felaketi de önemli bir potansiyel haline getirdi. Bu arada yeni gelişen teknolojiler sayesinde, açıklardaki balık çiftlikler daha temiz ve verimli hale geldi.

Pazar mı? Süpermarket mi?

Doğru seçim: Süpermarket

Eğer ithal ürünleri tercih ediyorsanız, yurtdışından uçakla gelen ürünler belli düzeyde karbon üretimine katkıda bulunuyor, ancak çok sayıda toptan olarak gönderilen bu ürünlerin çevreye zararı düşük. Süpermarketlerin en büyük etkisi, sizin alışverişe gidiş-gelişleriniz. Ancak, her ihtiyacınızı bir çatı altında bulacağınızdan dolayı, bu etki en aza indirgenmiş oluyor. Olabilecek en iyi senaryo ise, lokal sebze-meyve satan süpermarketler.

Fast food mu? Lokanta yemeği mi?

Doğru seçim: Fast food

Hiç akla gelmese de, birçok yönden fast food çevre dostu. Merkezi mutfaklarda pişen yemekler, toplu halde enerji etkin bir şekilde taşınıyor. Çevreye tek sakıncalı yanı ise, paketlemesi. Lokantalar ise, daha küçük ölçekli çalıştıklarından enerji harcamaları birim bazında azalıyor.

Donmuş yemek mi? Konserve mi?

Doğru seçim: Konserve

Her zaman taze meyve sebze almak tercih edilmeli olsa da, uzun süre dayanmasını istediğiniz ürünlerde donmuş yerine konserve tercih edilmeli. Teneke konserve kutuları genelde geri dönüşümlü bir madde olan alüminyumdan yapılıyor, konserveleri yıllarca elektrik kullanmadan saklamak mümkün oluyor. Donmuş gıdalar ise, taşınma aşamasından sofraya gelene dek, enerji gerektiriyor.

Kağıt mı? Plastik torba mı?

Doğru seçim: Plastik

Kağıt doğaldır, plastik yapaydır, hepimiz kese kağıdı kullanmalıyız söylemi tamamen doğru değil. Kağıt üretimi için çok fazla suya ihtiyaç vardır, kullanmadığı suyu da kirletir ve bu işlemlerle havayı da kirletir. Kese kağıdı veya kağıt torba üretimi plastik torbaya göre 4 kat daha fazla enerji gerektirir. Plastik torbaları biriktirmek ve tekrardan kullanmak çok daha kolaydır.

Tükenmez mi? Kurşun kalem mi?

Doğru seçim: Kurşun kalem

Mürekkebi doldurulamayan tükenmez kalemler plastikten yapılıyor ve biyolojik olarak parçalanamıyorlar. Oysa, kurşun kalem kullandıkça kalem açmayla beraber kendi kendine yok olur ve doğaya zararı minimumdadır.

Plastik mi? Cam şişe mi?

Doğru seçim: Plastik

Cam şişe tekrar doldurulabilir ve kullanılabilir olmasına karşın, plastik geri dönüşümlü olduğundan ve hafifliğinden dolayı taşınma anlamında daha az enerji gerektirdiğinden cama göre daha iyi bir tercih.

Bilgisayarı kapatmalı mı? Açık mı bırakmalı?

Doğru seçim: Açık bırakmalı

Bilgisayar her açılmasında, hafif bir kalp krizi geçirir. Elektrik hassas devrelerden geçer, ısınır ve ısı yayılır. Günde birkaç kere bilgisayarını açıp kapamak, kısa sürede ömrünü tüketmek için birebir. Çevreye duyarlı davranış, mümkün olduğunca az bilgisayarı kapatmak ve buna artı olarak bilgisayarınızı ne kadar uzun kullanabilirseniz o kadar süre yeni bir modele geçmeden aynı makineyi kullanmaktan geçiyor.